VIŠE O MUZEJU
Prirodnjački muzej u Beogradu je jedna od najstarijih muzeoloških i najstarijih specijalizovanih naučnih institucija u Srbiji. To je jedini muzej takve vrste u Srbiji. Sa blizu milion i po primeraka spada u najveće prirodnjačke muzeje u Jugoistočnoj Evropi. To je Muzej bogate tradicije i iskustva sa veoma razvijenom mrežom međunarodnih veza.
Istorija Muzeja
Josif Pančić je veoma značajna ličnost iz oblasti prirodnih nauka ne samo kod nas već i u svetu. Bio je prvi predsednik Srpske Kraljevske Akademije i profesor Velike škole. Njegov naučni rad je značajan za skoro sve biološke discipline, a njegov doprinos u botanici je od neprocenjive vrednosti. Iako je njegov rad pionirskog karaktera, to je ujedno bilo i zlatno doba botanike u Srbiji. Detaljno je istražio floru tadašnje Srbije, a otkrio je i opisao oko 50 i danas validnih, za nauku novih vrsta (Picea omorica, Ramonda sebica, Eryngium serbicum, Centaurea derventana i druge). Smatra se utemeljivačem Prirodnjačkog muzeja, jer je sa grupom svojih saradnika i učenika sistematski prikupljao i proučavao primerke iz prirode.
Pančićevi učenici i naslednici: mineralozi, geolozi, botaničari i zoolozi su svojim radom na proučavanju prirode u Srbiji doprineli obogaćivanju budućih zbirki muzeja. Zbirke ovih prirodnjaka i danas se čuvaju u Muzeju, a pored naučne imaju i veliku istorijsku vrednost.
Prva izložba muzeja otvorena je 1904. godine u Beogradu u prisustvu Kralja Petra I i zvaničnika, a prvo gostovanje prirodnjačkih eksponata u inostranstvu bilo je iste godine na Svetskoj izložbi u Parizu.
Prvi upravnik Muzeja bio je akademik Petar Pavlović, geolog i predavač na Velikoj školi. Na mestu upravnika proveo je trideset godina, potpuno posvećen svome radu, tako da Muzej predstavlja njegovo životno delo.
Tokom Prvog i Drugog Svetskog rata mnoge zbirke muzeja su oštećene ili uništene, i nepovratno su izgubljeni jedinstveni prirodnjački predmeti, arhiva i deo biblioteke. Nakon Drugog Svetskog rata Muzej je pokušao da otkloni posledice rata.
Muzej danas
Značaj fonda prirodnjačkih zbirki je ogroman, jer dokumentuje prirodu ne samo Srbije već i susednih balkanskih područja i prikazuje njihov razvoj, od drevnih vremena do danas. U muzeju se čuvaju primerci vrsta biljaka i životinja koje se više ne mogu naći na terenima Srbije jer su usled uticaja čoveka iščezle ili migrirale u druge predele.
Muzej uživa svetsku reputaciju jer se u zbirkama nalazi nekoliko stotina holotipova i unikatnih primeraka minerala, stena, botaničkih i zooloških predmeta.
Prirodnjačkom muzeju je 1972. godine pripojen Muzej šumarstva i lova, sa svojim zbirkama lovačkih trofeja i lovačkog oružja.
Muzej ima četiri sektora: Geološki sektor (koji se bavi mineralogijom, petrologijom i paleontologijom), Biološki sektor ( koji se bavi botanikom, zoologijom i mikologijom), Sektor za edukaciju i odnose s javnošću i Sektor zajedničkih službi.
Prirodnjački muzej je jedan od retkih muzeja kod nas, u čijem sastavu je i Naučno-istraživačka jedinica.
Jedna od značajnih zbirki Muzeja je Generalni herbarijum Balkanskog poluostrva, koji predstavlja bazu podataka flore regiona bivše Jugoslavije, uključujući i primerke iz Bugarske, Grčke i Albanije. Procenjuje se da ima oko pola miliona primeraka viših biljaka.
Još neke od značajnih zbirki se nalaze u muzeju: zbirka minerala Trepče, zbirka minerala i ruda Srbije, zbirka meteorita, bogate zbirke paleoflore i paleofaune Srbije, zbirka vodozemaca, gmizavaca, ptica, sisara, entomološka zbirka i druge.
U okviru muzeja je i specijalizovana naučna biblioteka, koja sadrži preko 22 000 naslova knjiga, rukopisa, naučnih časopisa, geografskih i geoloških karata.
Pedagoška služba muzeja sarađuje sa brojnim školama u Beogradu i Srbiji.
U sastavu Muzeja je Galerija, koja se nalazi u sklopu Beogradske tvrđave Kalemegdan, i u kojoj se održavaju izložbe, prezentacije, predavanja i promocije.
Godišnje se pripremi 5 do 7 postavki različitih izložbi. Muzej svake godine ima intenzivan multimedijalni program, pri čemu se obeležavaju značajni ekološki datumi: Dan vlažnih staništa, Dan biodiverziteta, Svetski dan vode, Evropska noć slepih miševa, Dani evropske baštine.
Problemi i potrebe muzeja
Površina muzeja je 1200 m2 a Galerije na Kalemegdanu oko 200 m2. Nedostatak prostora stvara probleme oko postavljanja stalne izložbene postavke, smeštaja zbirki, bogatijih tematskih izložbi i organizovanja posebnih programa, naročito za decu.
Rešenje ovih problema bi bilo dobijanje nove i odgovarajuće muzejske zgrade.
Današnje aktivnosti muzeja
Muzej ima mlad i visoko obrazovan kadar. U muzeju radi 43 osobe, pet doktora nauka, osam magistara i nekoliko poslediplomaca. Muzej ima internu računarsku mrežu, pri čemu gotovo svaki zaposleni stručnjak ima svoj računar i pristup internetu; veoma intenzivno učešće kustosa na domaćim i međunarodnim naučnim i stručnim skupovima i seminarima; učestalo izlaganje naučnih radova u stručnim i naučnim časopisima i učešće u brojnim domaćim i međunarodnim projektima.
Muzej sarađuje sa drugim muzejskim ustanovama u Srbiji, vladinim i nevladinim organizacijama, Univerzitetom i fakultetima i SANU. Zaposleni u Muzeju su veoma aktivni u radu Muzejskog društva Srbije i Međunarodne muzejske organizacije IKOM Srbija.
Muzej ima dobru saradnju sa medijima (snimaju se specijalne TV emisije i filmovi, gostovanja u radio i TV programu, prilozi, izjave, novinski članci). Postoji saradnja i sa izdavačkim kućama i učešće muzeja u priremi za izdavanje stručnih i monografskih dela.
Vizija budućnosti muzeja
Prirodnjački muzej je ostvario status ustanove od nacionalnog značaja kulture, kao i nauke, u vidu važnog naučnog centra za područje ekologije, zaštite životne sredine i biodiverziteta.
Muzej u svojoj dugoročnoj strategiji ima zadatak da i dalje vrši akumulaciju znanja i personalnih kapaciteta, da uvećava zbirke, da osnažuje uticaje na društvo i pokreće nove procese, da ostvaruje bolju komunikaciju sa publikom i zadovolji ne samo kulturne i obrazovne, već i emotivne potrebe publike.
Prioriteti muzeja u budućnosti su postavljanje stalne izložbene postavke i organizovanje atraktivnijih tematskih i studijskih izložbi, izrada dobrih muzejskih programa i stvaranje brenda muzeja, kao jedinstvenog centra kulturnih, naučnih i edukativnih delatnosti.
Teritorijalna nadležnost
Republika Srbija
Promene teritorijalne nadležnosti:
1895: Kraljevina Srbija
1956: FNR Jugoslavija (u prvom redu NR Srbija)
1957: NR Srbija
1973: Teritorija SR Srbije van teritorija autonomnih pokrajina
1990: Republika Srbija
U vreme osnivanja nadležnost Muzeja zvanično je obuhvatala tadašnju Kraljevinu Srbiju. Međutim, preko poverenika, prosvetnih radnika u srpskim školama u tadašnjoj Turskoj, ili diplomata, muzejski predmeti sakupljani su i iz predela od Turske neoslobođene "Srpske Zemlje": Južna Srbija, Kosovo i Metohija, Makedonija (grčka i bivša jugoslovenska), uključujući i morsku faunu Solunskog zaliva. Kasnije, posle svakog rata, Muzej je na novooslobođene teritorije odmah slao ekipe koje su prikupljale prirodnjački materijal.
S obzirom na to da živi organizmi u prirodi niti poznaju niti priznaju teritorijalno-političke granice, a da se prirodnjački muzeji bave predmetima koji su nedeljivi deo ukupne prirode, stroga teritorijalna ograničenja nisu preporučljiva. U tom smislu Prirodnjački muzej sakuplja predmete iz celog Sveta, kako bi narodu svoje formalne teritorijalne nadležnosti, omogućio uvid u celokupnost i jedinstvenost prirodnih vrednosti. Ipak, težište rada Muzeja je teritorija Srbije, ali i susednih zemalja i dodirnih područja, ukoliko pojedinačni prirodni procesi to zahtevaju. Zato se u Prirodnjačkom muzeju u Beogradu nalaze i zbirke regionalnog i subkontinentalnog značaja (naročito iz Bugarske, Albanije i Grčke). U periodu do 1991. Prirodnjački muzej je bio najaktivniji prirodnjački muzej na teritoriji jugoslovenskih zemalja, tako da su njegove zbirke bogate predmetima iz Slovenije, Hrvatske, Dalmacije, Bosne i Hercegovine i Makedonije. Nepostojanje Prirodnjačkog muzeja Crne Gore sve do 1996. prirodno je nametnulo potrebu da Prirodnjački muzej u Beogradu svojom delatnošću intenzivnije obuhvati i teritoriju Crne Gore.
Adresa
Sedište: 11000
Galerija: 11000
Promene adrese:
1899: Zadužbinska kuća Stevče Mihajlovića na Vračaru (ugao ulica Miloša Velikog br. 15, kasnije 31, i Birčaninove)
1939: Zgrade Prve ženske gimnazije u Njegoševoj 51 i Knjeginje Zorke 57.
Pre osnivanja Muzeja, jestastveničke (prirodnjačke) zbirke nalazile su se u Velikoj školi u Kapetan-Mišinom zdanju, a delom i u Ministarstvu privrede. Odobrenjem Ministra prosvete Andre Đorđevića, od 28. oktobra 1899. Muzej je zajedno sa etnografskim zbirkama Narodnog muzeja privremeno, dok se ne izgradi nova zajednička zgrada (Akademija/Muzej/Biblioteka), smešten u Zadužbinskoj kući Stevče Mihajlovića. Nakon 40 godina privremenog smeštaja Muzeja, zgrada zadužbine Stevče Mihajlovića je srušena da bi se na istom mestu izgradila nova muzejska zgrada. Muzej je 1939. ponovo privremeno, prema Rešenju Ministra prosvete Dimitrija Magaraševića od 3. maja 1938. smešten u prostorijama Prve ženske gimnazije.
Kako namenska zgrada na placu zadužbine Stevče Mijhajlovića nikada nije izgrađena, a do sada nije nađeno ni neko drugo odgovarajuće rešenje za smeštaj, Muzej se i dalje nalazi u svakom pogledu nepodesnim zgradama nekadašnje Prve ženske gimnazije. Površina od oko 1200 m2 apsolutno je nedovoljna za potrebe i aktivnosti Prirodnjačkog muzeja, za odgovarajući smeštaj i bezbedno čuvanje zbirki, kao i za radne prostorije. Shodno tome Muzej nema uslove za realizaciju stalne izložbene postavke i nije u mogućnosti da javnosti pokaže bogatstvo zbirki koje poseduje. Galerija Prirodnjačkog muzeja na Kalemegdanu, površine 196 m2, podesna je samo za manje tematske izložbe.
Zbirke
Muzej poseduje 117 većih i manjih zbirki
Pre nego što je Muzej formalno osnovan, bilo je uobičajeno da se zbirke Jestastveničkih (prirodnjačkih) kabineta Velike Škole nazivaju Jestatsveničkim muzejem, jer je već bila postignuta opšta saglasnost da će one predstavljati osnovni fond budućeg novog muzeja. To je ozvaničeno odobrenjem Ministra prosvete od 19. aprila 1901. i do 1903. prenete su u Stevčinu zgradu za ono vreme vrlo bogate i značajne prirodnjačke zbirke koje su obuhvatale blizu 4000 predmeta. Vrlo brzo Muzej je u vidu poklona dobio još oko 1000 primeraka. Ukupan broj obrađenih predmeta procenjuje se danas na preko 1.300000. Tačnu specifikaciju nije moguće dati iz nekoliko razloga. U zavisnosti od organizacije zbirki dokumentacione jedinice su različito definisane, pa je na primer u Herbarijumu jedinica herbarski list u kome se najčešće nalazi više od jednog primerka. Oko 400000 predmeta samo zbirno zavedenih u knjigu ulaza (kolektorska knjiga) usled nedostatka prostora nije moguće razvrstati i inventarisati, dok oko 100000 predmeta nije inventarisano jer u zemlji nema specijalista koji bi mogli da izvrše kompetentnu identifikaciju. U Muzeju se čuva više stotina holotipova i unikatnih mineroloških, petroloških, botaničkih i zooloških primeraka od izuzetnog naučnog značaja.
Delatnost muzeja
Kultura, nauka, obrazovanje
Kao ustanova specijalizovana za prikupljanje, čuvanje, proučavanja i izlaganje pokretnih kulturnih dobara prirode Muzej ima 3 osnovne delatnosti: kulturnu, naučnu i obrazovnu, koje su tesno povezane i u procesu rada neodvojive. Sakupljanje i čuvanje predmeta iz prirode dobijaju punu vrednost i ostvaruju svoju svrhu tek nakon proučavanja i naučnog vrednovanja, a tek tada predmeti mogu da ispune i svoju kulturno-prosvetnu ulogu.